24 generaties in de Moderne Tijd

Waterman	Vissen
woord	beeld
ideologie	verhaal
verstand	bewustzijn
rede	gevoel
rationeel	irrationeel
universaliteit	relativiteit
utopie	droom
geloof in de toekomst	doemdenken
maakbaarheid	defaitisme
revolutie	ondermijning
groepen gelijkgestemden	massa, holisme
vrijheid	roes
gelijkheid	vervreemding

De spanningen tussen Waterman en Vissen kenmerken de tijdgeest sinds 1785.

Elke generatie groeit op in een eigen stemming en denkt daardoor dat haar tijd beslissend is. Van hippie-optimisme en no-futuregevoel tot het einde van de Koude Oorlog en het huidige crisisgevoel laat zien hoe mensen telkens worden meegesleept door wisselende golven van verwachting, angst en morele vanzelfsprekendheid. Wat er steeds verandert is de tijdgeest.

Het Tijdgeestmodel ordent deze beweging in generatieve tijdperken van ongeveer vijftien jaar, die samen grotere historische en culturele tijdperken vormen. Deze historische perioden worden verbonden met de twaalf astrologische dierenriemtekens.

Op het diepste niveau beschrijft dit boek de mensheid als een kind dat volwassen wordt: de lange, aardse Stierfase eindigde met het christelijke Vissentijdperk en nu staat wij op de drempel naar Tweelingen wat begint met een Watermantijdperk, waarin mens en techniek zullen samenvloeien. Wij leven nu midden in een schemerzone; het oude christelijke Europa stierf in 1785 en de Nieuwe Mens zal bij het begin van het Watermantijdperk in 2144 worden geboren.

Dit boek beschrijft Europa als een beschaving die zich in een eindtijd bevindt, maar juist daardoor op weg is naar een nieuwe vorm. De titel, Europa is dood, lang leve Europa, vat die paradox samen: de oude christelijke, nationale en moderne structuren sterven af, terwijl uit hun ontbinding een nieuw Europa kan ontstaan. Deze overgang bestaat uit twee historische tijdperken. In het historische Watermantijdperk (1785-1964) bedachten de Europeanen met hun ideologische strijd concepten voor een Nieuwe Mens, en in het historische Vissentijdperk (1964-2144) lossen de oude structuren op in een droomtijd. Deze twee tijdperken zijn uitgewerkt in twee delen met elk twaalf generatieve tijdperken.

Deel I, Utopia in de hemel, beschrijft hoe Europa tussen 1785 en 1964 door het historische Watermantijdperk gaat. De kern van dit tijdperk is de strijd om vrijheid, gelijkheid en broederschap. Het oude Europa van koning, Kerk, adel, standen en gildes sterft symbolisch met de Franse Revolutie. De Moderne Tijd begint niet als rustige hervorming, maar als explosie. De Europese mens maakt zich los uit de vaste hiërarchieën van het historische Steenboktijdperk en gaat geloven dat de samenleving opnieuw ontworpen kan worden. Ideologieën nemen de plaats in van religieuze beloften. Waar de Kerk vroeger naar de hemel na de dood wees, belooft Waterman een hemel op aarde: een rationele, rechtvaardige en humane maatschappij. Maar de weg naar die utopie loopt door geweld, onderdrukking, oorlog, revolutie, bureaucratie en fascisme.

Het boek opent met de tegenstelling tussen het moderne Luilekkerland en het verdwenen premoderne Europa. De moderne mens leeft volgens de auteur veilig, comfortabel en welvarend, maar vergeet hoe uitzonderlijk dit is. Tegelijk is er nostalgie naar een oudere wereld van natuurlijke ritmes, ambachten en overzichtelijke stammen. Die romantiek wordt echter doorbroken door het besef dat het oude bestaan hard was: kindersterfte, ziekte, honger en pijn hoorden bij het leven. De Industriële Revolutie veranderde alles. Riolering, drinkwater, elektriciteit, spoorwegen, fotografie, telefoon, auto, massadrukwerk en later computertechnologie trokken de mens uit het oude ritme. Wat in middeleeuwse fantasieën Luilekkerland was, werd langzaam werkelijkheid. Maar voor deze overgang moest het oude Europa sterven.

Het historische Watermantijdperk wordt verteld aan de hand van twaalf generatieve tijdperken, elk verbonden met een dierenriemteken en een ideologie. Het Ramtijdperk van 1785 tot 1800 ontketent de Moderne Tijd met revoluties. De Franse Revolutie staat centraal. Zij ontstaat niet uit één oorzaak, maar uit een samenspel van absolutisme, standenongelijkheid, schulden, voedselcrisis, verlichtingsdenken, pamflettenstrijd en demografische druk. De bourgeoisie gebruikt de woede van het volk om haar eigen positie te versterken. De bestorming van de Bastille wordt later geromantiseerd, maar in de kern gaat het om macht, buskruit en politieke druk. De Revolutie brengt rechten en gelijkheid, maar ontspoort in burgeroorlog, terreur en massale executies. Met de onthoofding van Lodewijk XVI sterft Steenbok: het oude gezag verliest zijn sacrale onaantastbaarheid. Ram breekt de deur open, maar laat chaos achter.

Het Stiertijdperk van 1800 tot 1815 consolideert de revolutie onder Napoleon. Na jaren van instabiliteit verlangt Frankrijk naar rust, brood, bezit en orde. Napoleon belichaamt de Stierreactie: autoritair, praktisch, machtig en gericht op vaste vormen. Hij herstelt de orde met dictatuur, maar verankert ook revolutionaire verworvenheden in wetten, bestuur, onderwijs, belastingen en administratie. De Code Napoléon, de burgerlijke stand, uniforme maten en gewichten, wegen, scholen en staatshervormingen geven duurzame vorm aan wat Ram had opengebroken. Toch verraadt Napoleon ook de vrijheid. Hij kroont zichzelf tot keizer, herintroduceert adellijke titels en voert oorlog in heel Europa. Na zijn nederlaag proberen de overwinnaars tijdens het Congres van Wenen de oude orde te herstellen, maar die terugkeer is slechts schijn. De revolutionaire breuk is blijvend.

In het Tweelingentijdperk van 1815 tot 1830 verschuift de aandacht van oorlog naar handel, verkeer, communicatie, liberalisme en parlementair debat. De wereld wordt beweeglijker door stoomschepen, spoorwegen, kanalen, wegen, kranten en handel. De bourgeoisie wordt de dominante klasse en pleit voor economische vrijheid, vrijhandel, grondrechten en een beperkte nachtwakerstaat. Adam Smiths idee van de vrije markt wordt richtinggevend. Politiek liberalisme verlangt naar grondwet, parlement, vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en gelijkheid voor de wet. Toch profiteren vooral de gegoede burgers. Het kiesrecht is beperkt en de arbeiders leven vaak in armoede. Alexis de Tocqueville ziet de democratie als onvermijdelijk, maar waarschuwt voor de tirannie van de meerderheid, bureaucratische betutteling en een lege consumptiemaatschappij. Tweelingen ontdekt vrijheid, maar maakt ook zichtbaar dat vrijheid ongelijkheid kan vergroten.

Het Kreefttijdperk van 1830 tot 1845 reageert op de koude individualisering van liberalisme en markt. De moderne mens zoekt geborgenheid en vindt die in de natie. Nationalisme geeft de natie een ziel. Een volk is een organisch gegroeide gemeenschap; een natie is een verbeelde, moderne constructie die mensen bindt door taal, geschiedenis, symbolen en lotsbestemming. Kreeft geeft mensen identiteit, solidariteit en een thuis, maar sluit ook vreemdelingen uit. Grenzen worden harder, regionale culturen worden genationaliseerd en natiestaten streven naar eenheidstaal, onderwijs, dienstplicht en symbolen. Het nationalisme helpt onderdrukte volkeren zoals Belgen, Grieken, Polen en Hongaren, maar zaait ook de kiemen van xenofobie, chauvinisme en oorlog. Tegelijk wordt de natiestaat later noodzakelijk voor solidariteit en verzorgingsstaat: mensen brengen gemakkelijker offers voor wie zij als familie zien.

In het Leeuwtijdperk van 1845 tot 1860 wordt de burgerlijke maatschappij volwassen. Het revolutiejaar 1848 lijkt opnieuw een grote doorbraak te brengen, maar de revoluties mislukken grotendeels. Liberalen en nationalisten willen democratische natiestaten, grondwetten en burgerrechten, maar de burgerij schrikt terug voor sociale revolutie en sluit compromissen met de oude machten. Toch verandert er blijvend iets: vorsten moeten voortaan rekening houden met liberalisme en nationalisme. In deze fase verschijnt Karl Marx als grote figuur van Waterman. Met het Communistisch Manifest geeft hij de arbeidersklasse een groot verhaal, een vijand en een einddoel. De bourgeoisie wordt de bezittende klasse, het proletariaat de uitgebuite klasse. De geschiedenis wordt volgens Marx gedreven door klassenstrijd en zal uitlopen op revolutie, dictatuur van het proletariaat en uiteindelijk een klasseloze heilstaat. Leeuw geeft de sociale strijd een richting, maar nog geen praktische methode.

Het Maagdtijdperk van 1860 tot 1875 vervangt grote gebaren door analyse, verbetering en praktische hervorming. De samenleving valt uiteen in ideologische, religieuze en sociale groepen. Socialisten kiezen steeds vaker voor parlementaire hervormingen in plaats van revolutie; anarchisten verwerpen alle gezag; protestanten en katholieken organiseren zich tegen secularisering en voor christelijk onderwijs. Maagd verbetert de maatschappij met wetten, inspecties, riolering, waterleiding, hygiëne, onderwijs en zorg. De moderne geneeskunde ontstaat door bacteriologie, steriele operaties, verpleegkunde, verdoving en laboratoriumonderzoek. Darwin, Mendel, Pasteur, Koch, Lister, Nightingale en Mendelejev veranderen het wereldbeeld. De natuur wordt ontleed en verklaard. Het sciëntisme ontstaat: het geloof dat wetenschappelijke kennis superieur is aan religie, filosofie of mythe. De mens begint te geloven dat hij ook ziekte, armoede en misschien zelfs de dood kan overwinnen.

In het Weegschaaltijdperk van 1875 tot 1890 zoekt Europa balans. De natievorming van Italië en Duitsland is voltooid, de economie vertraagt en de burgerlijke cultuur bereikt een hoogtepunt. Fatsoen, gezin, kerk, vaderland, werklust en omgangsvormen bepalen de toon. Tegelijk groeit de middenklasse, ontstaan politieke partijen, vakbonden en confessionele organisaties, en begint de verzuiling. Abraham Kuyper geeft de gereformeerde kleine luyden een stem; katholieken en socialisten organiseren zich eveneens. De samenleving wordt niet één uniforme burgermaatschappij, maar een geheel van zuilen. Ook het imperialisme hoort bij Weegschaal: Europa richt zich op zijn Ander, vooral Afrika. De hoge burgerij zoekt nieuwe markten en grondstoffen, terwijl Europeanen kolonisatie rechtvaardigen met beschavingsmissie en racistische denkbeelden. De Wedloop om Afrika trekt willekeurige grenzen en vergroot spanningen tussen Europese mogendheden.

Het Schorpioentijdperk van 1890 tot 1904 brengt crisis, ondergangsgevoel en transformatie. Onder de glanzende oppervlakte van de belle époque groeien angst, vervreemding, seksualisering, occultisme, antisemitisme, eugenetica, cultuurpessimisme en panbewegingen. Nietzsche, Freud, Jung, Steiner, Röntgen en Planck openen onzichtbare lagen van psyche, geest en materie. Schorpioen graaft in taboes en driften. De burgerlijke orde blijkt ziek. Racisme wordt een ideologische rechtvaardiging van imperialisme, terwijl eugenetica de angst voor degeneratie voedt. In Centraal- en Oost-Europa ontstaat een ander probleem: Duitsland, Italië en Rusland zijn geen stabiele natiestaten. Hun grenzen, volkeren en identiteiten vallen niet samen. Pangermanisme en panslavisme bieden een oplossing: volk, ras en rijk worden groter dan de natiestaat. Schorpioen verbreekt de balans van Weegschaal en bereidt de massabewegingen voor.

In het Boogschuttertijdperk van 1904 tot 1919 breekt de cocon open. Europa staat op het toppunt van zijn macht en raakt begeesterd door vooruitgang, sport, jeugdbeweging, kunst, onderwijs, vliegtuig, massamedia, consumptie en wereldmissie. Weber verklaart het succes van kapitalisme mede uit protestants arbeidsethos en rationele bureaucratie. Tegelijk groeit de massa. Ontwortelde stedelingen verliezen kerk, dorp en familie en worden vatbaar voor massabewegingen. De verzuiling is een gematigd antwoord: massa’s worden opgedeeld in religieuze en ideologische verbanden met eigen partijen, scholen, kranten, vakbonden en verenigingen. De pacificatie van 1917 stabiliseert Nederland met algemeen kiesrecht en financiële gelijkstelling van bijzonder onderwijs. Maar Boogschutter is ook expansie. Nationalistische roes, bondgenootschappen en militaire spoorboekjes leiden tot de Eerste Wereldoorlog. De loopgravenoorlog vernietigt een generatie en jaagt Rusland in revolutie. De Russische Revolutie verwezenlijkt het communistische ideaal, maar ontaardt snel in dictatuur, burgeroorlog, terreur en bureaucratie.

Het Steenboktijdperk van 1919 tot 1934 verhardt de moderniteit tot systeem, hiërarchie en dood. De jaren twintig tonen nog roes, jazz, flapper-girls, consumptie, film, wolkenkrabbers en modernisme, maar onder deze hotspots bouwt Steenbok aan bureaucratische machines. Taylorisme, Fordisme, lopende band, behaviorisme, sociologie, systeemdenken, moderne architectuur en stedenbouw behandelen mens en samenleving als optimaliseerbare systemen. Kafka, Metropolis en Modern Times verbeelden de nachtmerrie van de machinale wereld. Politiek leidt dit tot fascisme, nationaalsocialisme en stalinisme. Fascisme belooft dwingende saamhorigheid, opheffing van klassentegenstellingen en onderwerping aan staat en leider. Totalitarisme gaat verder dan dictatuur: het wil de massa voortdurend in beweging houden, vijanden vernietigen en de mens omvormen volgens wetten van Natuur of Geschiedenis. Hitler en Stalin worden bloedbroeders van het totalitaire systeem.

Het Watermantijdperk van 1934 tot 1949 brengt bevrijding, maar ook splitsing. Europa wordt in de Tweede Wereldoorlog door totalitaire machten verscheurd. Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie vinden elkaar eerst in het Molotov-Ribbentroppact, maar na Hitlers aanval op Rusland verandert de oorlog in een strijd tussen twee Grote Broers: de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Amerika vertegenwoordigt vrijheid, consumptie, democratie en industriële productie; de Sovjet-Unie vertegenwoordigt gelijkheid, plan, massa en opoffering. De Tweede Wereldoorlog is de totale voortzetting van de Eerste Wereldoorlog. Hitler wil Lebensraum, raakt verstrikt in Rusland en verliest na Pearl Harbor en zijn oorlogsverklaring aan Amerika het strategische overwicht. De Russen brengen het grootste mensenoffer en verslaan de nazi’s op het oostfront; de Amerikanen winnen mede dankzij hun fabrieken. In 1945 is Europa bevrijd, maar fysiek, moreel en politiek verwoest. De bevrijders delen het continent op. West-Europa wordt verbonden met Amerika, Oost-Europa met de Sovjet-Unie. Het Watermantijdperk eindigt in 1949 met de oprichting van NAVO, de splitsing van West- en Oost-Duitsland en het begin van de Koude Oorlog.

In dezelfde Watermanfase krijgt ook de kritiek op de burgerlijke cultuur nieuwe vorm. Antonio Gramsci verklaart waarom arbeiders niet massaal communistisch werden: religie, nationalisme, gezin, kerk en burgerlijke cultuur vormen een culturele hegemonie die het klassenbewustzijn vertroebelt. De Frankfurter Schule werkt dit verder uit in de kritische theorie. Volgens denkers als Adorno en Marcuse leidt de Verlichting niet automatisch tot vrijheid, maar kan zij ook nieuwe vormen van beheersing voortbrengen. Consumptie, amusement en burgerlijke normaliteit houden mensen onkritisch. Deze neomarxistische cultuurkritiek zal in de jaren zestig doorwerken in de aanval op gezin, autoriteit, seksuele moraal, nationalisme, kerk, zuil en consumptiemaatschappij.

Het Vissentijdperk van 1949 tot 1964 sluit het historische Watermantijdperk af. Na de harde splitsing van Waterman wil Vissen verzoenen, oplossen en vergeten. Europa wil niet langer weten wie gelijk had, maar wil weer leven. De babyboomgeneratie groeit op in wederopbouw, schoolmelk, televisie, brommers, popmuziek, vakantie en welvaart. De Koude Oorlog blijft dreigend, maar na de Cubacrisis vermindert de spanning. West-Europa accepteert de deling van het continent en raakt afhankelijk van Amerika. Tegelijk verdwijnen de koloniale rijken. De Suezoorlog markeert het einde van Frankrijk en Groot-Brittannië als wereldmachten; Nederland moet Indonesië loslaten. Macht wordt fout, vrede wordt goed. Europese verzoening wordt de nieuwe ideologie. De Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, de EEG en het Elysée-verdrag tussen Frankrijk en Duitsland maken van voormalige erfvijanden partners. Het Europeanisme gelooft dat Europa een gemeenschappelijke identiteit en waardengemeenschap kan worden, gebaseerd op menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, rechtsstaat en mensenrechten.

Vissen richt de blik ook op de wereld als geheel. De Verenigde Naties en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vormen het morele sluitstuk van de Verlichting. Toch is dit volgens het boek ook een Watermanproject: Europese waarden worden universeel verklaard en krijgen zo een moreel-imperialistische lading. Mensenrechten benadrukken vooral het individu en te weinig groepen, plichten, stateloze volkeren en vreemdelingen. Vissen brengt bovendien het thema van schaduwmacht en omkering: niets is wat het lijkt, waarheid en leugen lopen door elkaar, vijand en bestrijder kunnen samenvallen. De naoorlogse jaren vijftig lijken gezapig en veilig, maar onder de oppervlakte groeit twijfel. Door het Eichmann-proces en Hannah Arendts idee van de banaliteit van het kwaad wordt duidelijk dat de moderne vernietigingsmachine niet alleen door monsters, maar ook door gewone gehoorzame ambtenaren draaide. De burgerlijke waarden van plicht, fatsoen en respect voor autoriteit raken daardoor verdacht. Jongeren verliezen het geloof in de oude orde en bereiden de culturele revolte van de jaren zestig voor.

Rond 1964 is de klus van Waterman voltooid. De arbeider is verheven, armoede is teruggedrongen, de verzorgingsstaat staat, de democratische rechtsstaat is verankerd en Europa kent ongekende vrede en welvaart. De utopie van Waterman lijkt op aarde gerealiseerd: verwarmde huizen, vaste banen, sociale zekerheid, onderwijs, gezondheidszorg, vrije tijd en consumptie. Maar precies op dit moment slaat de tijdgeest om. De moderniteit heeft de hemel op aarde benaderd, maar ook laten zien hoe rationele systemen kunnen eindigen in loopgraven, kampen, bureaucratie, massamanipulatie en atoomwapens. Het historische Watermantijdperk eindigt daarom dubbelzinnig. Het heeft vrijheid, gelijkheid, democratie, wetenschap, welvaart en mensenrechten voortgebracht, maar ook ideologische oorlogen, imperialisme, racisme, totalitarisme en morele ontreddering. Utopia lag in de hemel; de weg ernaartoe liep door de modder van de geschiedenis. Met het historische Vissentijdperk begint een nieuwe cyclus waarin bewustwording, twijfel, verzoening, ontbinding en het zoeken naar betekenis centraal zullen staan.

De moderne wereld van Waterman heeft vrijheid, democratie, wetenschap, welvaart en emancipatie gebracht maar in Vissen worden deze verworvenheden losgemaakt van hun oude fundamenten. De mens wordt vrij, maar ook eenzaam; verbonden met de wereld, maar los van zijn gemeenschap; moreel gevoelig, maar vatbaar voor massahysterie; spiritueel zoekend, maar zonder kerk; rationeel hoogmoedig, maar gevangen in beelden en verhalen.

Deel II, Apocalyps in dromenland, beschrijft het historische Vissentijdperk. Sinds 1964 domineert Vissen in de tijdgeest. Het Vissentijdperk volgt op Waterman, het teken van rede, vooruitgang, wetenschap, maakbaarheid, ideologie en universele idealen. Vissen daarentegen staat voor beelden, verhalen, relativering, bewustzijn, gevoel, droom, ontbinding, grenzeloosheid, schuld, vergeving en het oplossen van oude vormen.

De overgang van Waterman naar Vissen betekent dat het moderne geloof in één rationeel plan voor de mensheid langzaam wordt ondergraven. Het modernisme blijft nog wel functioneren; techniek, welvaart, democratie en rechtsstaat breiden zich wereldwijd uit. Tegelijkertijd verliest Europa zijn macht, zelfvertrouwen en samenhang. Dekolonisatie, schuldgevoel, ontkerkelijking, vergrijzing, ontgroening, eenzaamheid en maatschappelijke vervreemding wijzen op een Avondland dat zijn oude levenskracht kwijt is. Waar Waterman de toekomst ontwierp, laat Vissen de oude zekerheden uiteenvallen in een veelheid van perspectieven. Het postmodernisme is in dit boek de filosofische uitdrukking van Vissen: waarheid wordt contextueel, ideologie wordt verhaal, identiteit wordt vloeibaar en de werkelijkheid verandert in een droommaatschappij.

In het postmodernisme namen filosofen vanaf de jaren zestig afstand van objectieve kennis en universele waarheid. Structuralisme, deconstructie, Foucault, Derrida, Serres, relativiteitstheorie, chaostheorie en de grenzen van wetenschappelijke modellen worden samengebracht in één diagnose: de mens kan de werkelijkheid niet meer vanuit een godsperspectief overzien. Kennis is fragmentarisch, afhankelijk van waarnemer, taal, cultuur en context. In plaats van één werkelijkheid ontstaan vele werkelijkheden. Media, televisie, film, reclame en internet versterken dit proces. Baudrillards hyperrealiteit wordt een sleutelbegrip: beelden verwijzen niet langer naar een vaste werkelijkheid, maar naar andere beelden. De wereld wordt een spektakel van simulaties, symbolen en verhalen waarin mensen zich steeds moeilijker oriënteren.

De postmoderne mens leeft daardoor in zijn eigen verhaal. Grote ideologieën verliezen hun gezag en maken plaats voor kleine verhalen, subculturen, identiteiten en persoonlijke werkelijkheden. Kunst, film, architectuur en populaire cultuur combineren stijlen, ironie, parodie en simulatie. Sociale instituties worden vloeibaar: relaties, banen, reputaties, politieke voorkeuren en bedrijven veranderen voortdurend. De samenleving gaat van crisis naar crisis. De crisis is geen uitzondering meer, maar de vorm waarin de orde nog bestaat. Vissen lost grenzen op: tussen echt en nep, werk en privé, man en vrouw, mens en machine, religie en wetenschap, ik en wereld. Het gevolg is zowel bevrijding als verwarring. Het individu wordt losgemaakt uit oude kaders, maar raakt ook ontheemd.

Het centrale thema van Vissen is volgens de auteur ‘ik en de wereld’. Tussen het individuele ik en het Al vallen de tussenstructuren weg: gezin, kerk, buurt, vakbond, natie en vereniging verliezen hun bindende kracht. Daardoor ontstaat een dubbele beweging van atomisme en holisme. Aan de ene kant staan losse individuen die zelfontplooiing, geluk en authenticiteit zoeken. Aan de andere kant ontstaan wereldwijde bewegingen, massa’s en virtuele gemeenschappen. De hippie is het archetype van dit nieuwe bewustzijn: onthecht van bestaande instituties, gericht op liefde, vrede, zelfontplooiing en verbondenheid met de wereld. Maar de schaduwzijde is de massa: een verzameling angstige, geïsoleerde individuen die zich laten meeslepen door gedeelde angsten en door leiders die een verlossend verhaal aanbieden.

Het christendom speelt in deze eindtijd een dubbelzinnige rol. Europa verlaat de kerken, maar blijft volgens de auteur diep christelijk. De sociale voorzieningen, mensenrechten, zorg voor zwakken, barmhartigheid, tolerantie, schuldgevoelens, schuldbekentenissen en het verlangen naar vergeving zijn allemaal christelijke erfenissen. New age en moderne spiritualiteit worden beschreven als christendom zonder kerk: een individualistische, eclectische religie waarin mensen elementen uit oosterse religies, esoterie, psychologie, wetenschap en alternatieve geneeswijzen combineren. Ook de wetenschap zelf krijgt religieuze trekken wanneer zij belooft de aarde te redden, de mens te verbeteren of het bewustzijn te verklaren. Vissen vraagt uiteindelijk om bewustwording van Goed en Kwaad, niet als simpele tegenstelling, maar als een wederkerig spel waarin het streven naar het Goede het Kwaad kan oproepen en het Kwaad onbedoeld tot inzicht kan leiden.

Het historische Vissentijdperk wordt vervolgens verdeeld in twaalf generatieve tijdperken van vijftien jaar. Het Ramtijdperk van 1964 tot 1979 is de jeugdrevolte. Kennedy en Martin Luther King vormen de symbolische poort naar deze periode: hoop, droom, geweldloosheid, verzoening en martelaarschap. De babyboomgeneratie wordt drager van de tijdgeest. Zij ontdekt de zachte kracht van Vissen in combinatie met het vuur van Ram: flower power, peace and love, burgerrechten, protest tegen Vietnam, vrouwenemancipatie, seksuele revolutie, drugs, muziek, communes en oosterse spiritualiteit. Ram zegt ‘ik’ en breekt los uit de oude wereld, maar doet dat hier niet militair of hard, maar visionair, liefdevol en pacifistisch. De maanlanding geeft dit ontwaken een kosmisch beeld: de mens ziet de aarde als kwetsbare blauwe planeet en ervaart verbondenheid met het geheel.

De jaren zestig brengen democratisering, ontzuiling, ontkerkelijking en doorbraak van traditionele moraal. Mei 1968, de Praagse Lente, de seksuele revolutie, antiautoritaire opvoeding, feminisme, legalisering van abortus en acceptatie van homoseksualiteit worden gelezen als uitingen van de bevrijding van het individu. Tegelijk waarschuwt de auteur dat deze bevrijding ook ontbinding betekent. De oude Steenbokmoraal van plicht, gezag, fatsoen en verantwoordelijkheid wordt vervangen door grenzeloze tolerantie en begrip. De instituties die mensen samenhielden, beginnen te eroderen. Ram eindigt daarom paradoxaal: het ik is bevrijd, de liefde is ontdekt, maar de nieuwe vrijheid heeft nog geen bodem.

Het Stiertijdperk van 1979 tot 1994 geeft de idealen van Ram materiële vorm. Na de lichte jaren zestig volgt de donkere ontnuchtering van economische crisis, aidsangst, punk, jeugdwerkloosheid, kernwapenangst en stedelijk verval. De verloren generatie erft vrijheid, maar moet die omzetten in bezit, werk, geld en overlevingskunst. Krakers en yuppen zijn twee kanten van dezelfde Stierenergie: zelf doen, een plek innemen, iets opbouwen. Tegelijkertijd wordt de economie bevrijd uit de greep van de staat. Thatcher, Reagan en Lubbers voeren neoliberale hervormingen door: privatisering, deregulering, bezuinigingen, beperking van vakbonden, marktwerking en belastingverlaging. De verzorgingsstaat trekt zich terug, de markt krijgt de ruimte en het kapitaal wordt mobieler.

Deze Stierfase brengt economisch herstel en draagt bij aan het einde van de Koude Oorlog, maar zij ontketent ook het kwaad van materialisme, hebzucht en egoïsme. De film Wall Street, de soap Dallas, Madonna’s Material Girl, de opkomst van yuppies en de religie van succes verbeelden een samenleving waarin bezit, status en uiterlijk de maatstaf worden. Baudrillards idee van consumptie als religie past hierbij: mensen kopen geen dingen meer, maar symbolen. Merken, lichamen, wellness en spiritualiteit worden onderdeel van een plastic droomwereld. Stier legt de bodem voor Tweelingen: bezit gaat circuleren, geld gaat stromen en de vaste wereld wordt voorbereid op netwerken, globalisering en media.

Het Tweelingentijdperk van 1994 tot 2009 is de tijd van globalisering, internet, multiculturele samenleving en de ‘global village’. Na de val van de Berlijnse Muur ontstaat een roes van vrij verkeer, open grenzen, handel, goedkope reizen, mobiele telefonie, housemuziek en digitale communicatie. De internetgeneratie maakt van bezit toegang, van plaats netwerk en van identiteit profiel. Het world wide web verbindt het individuele ik rechtstreeks met de wereld. Cyberspace wordt de nieuwe droomruimte waarin mensen avatars, games, forums, blogs en sociale media ontdekken. Tegelijk splitst de werkelijkheid zich in een fysieke en een virtuele wereld.

Ook de multiculturele samenleving hoort bij Tweelingen. Nederland en West-Europa veranderen door migratie, open grenzen en globalisering van relatief homogene natiestaten in etnisch en cultureel verdeelde samenlevingen. De auteur benadrukt de gespletenheid: kosmopolitische elites ervaren diversiteit als verrijking, terwijl lagere middenklassen en autochtone volkswijken vervreemding, concurrentie en verlies van samenhang ervaren. Integratie blijft uit, bevolkingsgroepen leven naast elkaar en het vertrouwen in overheid, buren en instituties neemt af. Op wereldschaal brengt Tweelingen de botsing tussen globalisering en religieuze beschavingen. Fukuyama’s optimistische ‘einde van de geschiedenis’ wordt tegengesproken door Huntingtons botsende beschavingen.

Het optimisme van Tweelingen kantelt rond 2001. De aanslagen van 11 september treffen het wereldhandelscentrum, het symbool van globalisering. De daaropvolgende War on Terror, de invasie van Irak, de spanning tussen Amerika, Europa en Rusland, de opkomst van complottheorieën en de financiële deregulering van de regering-Bush laten zien dat goed en kwaad niet meer helder tegenover elkaar staan. De kredietcrisis van 2008 beëindigt de neoliberale droom. Tweelingen heeft de wereld verbonden, maar ook gespleten. Het tijdperk eindigt met de vraag waar mensen nog bij horen. Die vraag leidt naar Kreeft.

Het Kreefttijdperk van 2009 tot 2024 draait om identiteit, veiligheid, familiegevoel, moraal en bescherming. De millennialgeneratie wordt volwassen in een wereld van terrorismeangst, klimaatpaniek, studieschulden, sociale media, burn-outs, inclusiviteit en coronamaatregelen. Kreeft sluit de open wereld van Tweelingen af en vraagt: wie zijn wij, waar horen wij bij, wat zijn onze waarden? Nationalisme keert terug, zowel buiten als binnen Europa. Niet-westerse grootmachten gebruiken religie en nationale identiteit als reactie op westerse globalisering. In West-Europa groeit rechts-populisme als antwoord op mislukte integratie, islamangst en vervreemding. Tegelijk ontstaat wokisme als seculiere moraal van sociale rechtvaardigheid, erkenning van slachtofferschap en bewustwording van onderdrukking.

Kreeft verbindt mensen via emotie en angst. Stille tochten, nationale rouw, veiligheidscultuur, surveillance, gezondheidspaniek en coronamaatregelen vormen volgens de auteur uitingen van een samenleving die bescherming zoekt. De staat wordt een bemoederende veiligheidsmachine. Vrijheid wordt ingeruild voor controle, privacy voor veiligheid, debat voor censuur. De coronacrisis geldt als schoolvoorbeeld van massahysterie: een angstig verhaal bindt geïsoleerde individuen tot een massa die maatregelen verlangt en afwijkende stemmen wantrouwt. Kreeft brengt ook nostalgie, huiselijkheid, authenticiteit, jarendertigarchitectuur, streekproducten, vinyl en een herwaardering van het verleden. Tegelijk opent Kreeft de strijd om zeden, grenzen, taal, gedragscodes en politieke correctheid.

Wokisme wordt beschreven als een combinatie van neomarxisme en christelijke ethiek. De tegenstelling kapitalist-arbeider verschuift naar onderdrukker-slachtoffer. Blanke heteroseksuele mannen worden dragers van erfzonde; erkenning, excuses en herstelbetalingen krijgen religieuze trekken. Woke brengt moraal terug, maar kan volgens de auteur ook omslaan in uitsluiting, cancelcultuur en zelfhaat tegen de eigen beschaving. In dezelfde periode bekent Europa schuld over kolonialisme, slavernij, antisemitisme en oorlogsmisdaden. Kreeft voltooit de opbouwfase van Vissen: de familie is gevormd, maar de bescherming wordt benauwend. Daarna moet Leeuw de familie een gezicht geven.

Het Leeuwtijdperk van 2024 tot 2039 is de tijd van macht, leiderschap, glans en centralisatie. Europa treedt volgens de auteur binnen in postmoderne middeleeuwen, waarin gevoel, religie, angst en verbeelding sterker zijn dan rationele politiek. Na Kreeft verlangt een nieuwe generatie naar leiderschap en richting. Wereldwijd winnen sterke leiders, regionalisering en machtspolitiek terrein: Trump, Poetin, Xi, Erdoğan, Modi en andere leiders gebruiken nationale identiteit om hun regio te versterken. Democratieën verzwakken en autocratische neigingen groeien. Leeuw wil heersen, onderscheiden en stralen.

Voor Europa betekent Leeuw volgens de auteur de noodzakelijke stap naar politieke volwassenheid. De Unie is door crises gevormd: eurocrisis, migratiecrisis, Brexit, corona en Oekraïne hebben de Europese landen dichter bij elkaar gebracht. Angela Merkel wordt gezien als de Kreeftfiguur die de Europese familie bij elkaar hield. In Leeuw moet Europa echter niet alleen een familie zijn, maar ook een macht. De Franse en Duitse tegenpolen moeten elkaar vinden in een politieke unie, vergelijkbaar met de vereniging van Kerk en Staat onder Karel de Grote. Brexit verwijderde een obstakel voor verdere integratie. De Russische dreiging en het terugtrekkende Amerika dwingen Europa tot herbewapening, gezamenlijke buitenlandse politiek, Europese belastingen, eurobonds, een Europees leger en mogelijk een charismatisch Europees staatshoofd.

Leeuw is ook het teken van het visioen. De auteur noemt de Big Reset van het World Economic Forum als een invloedrijk, maar niet beslissend toekomstbeeld: een poging om kapitalisme, technologie, duurzaamheid, sociale zekerheid en controle te verbinden. Complotdenkers zien daarin een technocratische wereldheerschappij; de auteur ziet eerder een symptoom van Vissen, waarin communisme en kapitalisme naar elkaar toe bewegen. Uiteindelijk verwacht hij een Vissenkoning: een Christusachtige figuur die de tegenstellingen tussen blank en zwart, man en vrouw, woke en populisme, schuld en trots kan verzoenen. Tegelijk waarschuwt hij voor valse profeten en massale verleiding. Leeuw geeft richting, maar die richting moet later door Maagd worden getoetst.

Het Maagdtijdperk van 2039 tot 2054 wordt voorgesteld als de fase van onderhoud, hervorming en platteland. De vergrijzing bereikt haar piek, zorgkosten stijgen, arbeidskrachten worden schaars en immigratie kan het probleem niet oplossen. Tegelijk loopt de wereld vast in publieke en private schulden. De auteur verwacht hervormingen van het monetaire systeem, mogelijk een nieuwe rol voor valutamanden zoals Special Drawing Rights, aanpassing van de euro, eurobonds en grotere druk op particuliere vermogens. Zoals in het historische feodalisme kunnen burgers verstrikt raken in schulden aan banken en overheden. De postmoderne middeleeuwen worden zo een tijd waarin financiële verplichtingen de samenleving op slot zetten.

Maagd decentraliseert na de centralisatie van Leeuw. Regio’s, platteland, lokale economieën, 15-minutensteden, lokaal geld, cryptovaluta en zelfvoorzienende gemeenschappen krijgen meer gewicht. De oude natiestaten worden leger doordat Brussel bevoegdheden overneemt en regio’s meer autonomie zoeken. Het platteland kan opnieuw een broedplaats worden voor alternatieve vormen van wonen, werken, zorg en economie. Tegenover de Grote Overheid ontstaat een kleinschalige tegenbeweging. De spanning tussen vrijheid en veiligheid, decentralisatie en controle, crypto en digitale staatsmunten, lokaal en mondiaal wordt een hoofdconflict van de postmoderne middeleeuwen.

Libertariërs en complotdenkers vrezen dat de Grote Overheid als een valse Messias veiligheid, welvaart en heelheid belooft, maar ondertussen als een duistere macht de mensen tot slaaf maakt. Maar in een ieder-voor-zich-maatschappij kan alleen de overheid nog orde en veiligheid bewaken, en daarom accepteren burgers stap voor stap de inperking van hun vrijheid.

In het Weegschaaltijdperk van 2054 tot 2069 verschuift het zwaartepunt van het platteland naar de grote steden. Nu de natiestaat zijn betekenis verliest en regio’s sterker worden, moeten steden hun eigen identiteit opnieuw uitvinden. Weegschaal zoekt balans tussen kosmopolieten en migranten, rijk en arm, stad en land, lokaal en mondiaal. De stad wordt geen familie of koninkrijk, maar een contract: een plaats waar groepen elkaar niet hoeven lief te hebben, maar wel moeten leren samenleven, onderhandelen en handelen. In deze fase ontstaan stadstaten en netwerken van wereldsteden, een soort postmoderne Hanze, die buiten de oude machtsblokken om handel, cultuur en bestuur verbinden. Tegelijk vormt Weegschaal het demografische keerpunt: de wereldbevolking bereikt haar piek en groei buigt om naar krimp. Wat lang als dreiging werd gezien — overbevolking — maakt plaats voor een nieuw gevaar: vergrijzing, onderbevolking en verlies aan vitaliteit.

Het Schorpioentijdperk van 2069 tot 2084 laat zien wat onder dit tijdelijke evenwicht van Weegschaal verborgen bleef. Schorpioen trekt alles naar de diepte: schulden, macht, taboes, migratiedruk, verborgen afhankelijkheden en collectieve schuld komen samen in een grote crisis. De schuldenberg die sinds de bankencrisis van 2009 is opgebouwd, wordt onhoudbaar zodra demografische groei wegvalt. De mogelijke ineenstorting van geld, banken, pensioenen en staatsmacht leidt tot maatschappelijke ontwrichting. In deze chaos worden burgers afhankelijk van noodsystemen, controle en autoritaire macht. Schorpioen onthult dat financiële schuld ook morele en geestelijke schuld is: klimaatschuld, koloniale schuld, oorlogsschuld, erfzonde en persoonlijke schuld raken met elkaar verweven. Wanneer het ‘donkere’ continent ontwaakt zal het ‘blanke’ Europa sterven. Toch is Schorpioen niet alleen vernietiging. Zoals de Zwarte Dood in de Middeleeuwen de oude feodale orde openbrak, zo bereidt deze crisis een noodzakelijke transformatie voor. De big reset saneert niet alleen schulden, maar dwingt ook tot wederzijdse erkenning, vergeving en een bewustzijnssprong.

Na deze afdaling opent het Boogschuttertijdperk (2084-2099) opnieuw de horizon. Waar Schorpioen oude vormen laat sterven, zoekt Boogschutter richting, geloof en expansie. De mensheid beseft dat veel eerdere onheilsprofetieën schijnproblemen waren en dat de werkelijke problemen liggen in hebzucht, egoïsme, ongelijkheid en macht. Omdat deze problemen mondiaal zijn, ontstaat de behoefte aan wereldbestuur. De Europese Unie wordt daarbij gezien als oefenmodel voor grotere verbanden; de Verenigde Naties kunnen zich ontwikkelen tot een wereldregering of tot meerdere wereldrijken. Na de big reset lijken staten failliet en wordt de keuze: beschaving of wildernis, libertarisme staat of totalitarisme. Tegelijk krijgt ook migratie en blanke vlucht een Boogschutterkarakter: het is niet alleen verlies, maar ook een ontdekkingstocht, missie en zoeken naar een nieuwe horizon. Europa verliest misschien zijn grondgebied en oude identiteit, maar probeert zijn waarden als wereldbeeld voort te zetten.

In het Steenboktijdperk (2099-2114) verhardt deze wereldmissie tot systeem. Boogschutters visioen van wereldverbanden wordt omgezet in regels, instituties, hiërarchie en gezag. De wereldregering of wereldrijken houden enorme massa’s mensen bijeen, maar kunnen dat alleen doen met een totalitair systeem. Steenbok staat voor orde, plicht, discipline en controle. De mens leeft in een hyperrealiteit waarin de grens tussen echt en simulatie vervaagt. Kunstmatige intelligentie, digitale controle en massamedia kunnen mensen tevreden houden terwijl zij steeds afhankelijker worden. Je zou zeggen dat niemand wil leven in een totalitaire staat, maar veel mensen willen wel het gevoel hebben dat zij onderdeel zijn van iets groters. Maximale individuele vrijheid betekent ook leegte, afscheiding en eenzaamheid. Veel mensen missen de verbinding. Zij willen de beperkingen van het ik overstijgen en daarmee de afstand tot de ander opheffen. Vissen geeft weinig om de waarden die Waterman hoog in het vaandel heeft staan: vrijheid en privacy. De holistische Vissen wil opgaan in een massa, als een school vissen, in een totalitair systeem waarin het ik oplost in een wereldgeest. Het verlies van het ik in een massabeweging kan voelen als de ultieme bevrijding uit de gevangenis van ego en lichaam. Het laat de vijandigheid verdorren en geeft ruimte aan de droom van onvoorwaardelijke Liefde.

Uit het verleden weten we dat totalitarisme steeds heeft geleid tot zelfvernietiging. In zekere zin raakt dat aan het duistere doel van Vissen: het verlaten van het aardse tranendal en de belofte van een eeuwig leven op een Nieuwe Aarde. De verlichte variant van totalitarisme is in wezen het Evangelie: wie gelooft in Christus zal oplossen in de Heilige Geest. Dat verlichte totalitarisme is het hoogste doel van Vissen, maar de mens is zwak en laat zich gemakkelijk verleiden tot het Kwaad.

Toch is Steenbok niet het eindpunt. De wereldrijken worden de kraamkamer van een nieuwe mensheid; het kapitalistische totalitarisme zal niet direct omvergeworpen worden, maar langzaam de voorwaarden scheppen voor een latere bevrijding.

Die bevrijding begint in het Watermantijdperk (2114-2129), waarin de massa ontwaakt. Wetenschappers, filosofen en vernieuwers zoeken oplossingen voor de problemen van een krimpende, verouderde bevolking: dementie, obesitas, lage vruchtbaarheid en geestelijke traagheid. Het idee ontstaat dat de mens zelf moet worden verbeterd via eugenetica, implantaten en transhumanistische technieken. Waterman verbindt rationele analyse met religieus eindtijdgevoel. Christenen beleven een eindtijdroes en ongelovigen ontwikkelen hun eigen goddeloze religie van de verbeterde mens. De mens wordt gezien als een gebrekkig wezen dat zichzelf moet overstijgen. De Nieuwe Mens wordt waarschijnlijk nog geen biologische werkelijkheid, maar wel een krachtig idee. Het geestelijke centrum verschuift van Europa naar de Verenigde Staten en de Pacific Ring, terwijl Europa zijn leidende rol verliest en velen hun heil elders zoeken.

Het Vissentijdperk (2129-2144) sluit de cyclus af. Vissen laat het oude los en verzamelt de tranen, schuld en ervaringen van tweeduizend jaar Europese geschiedenis. De tijdgeest komt op drie niveaus in Vissen, waardoor de dag des oordeels aanbreekt. Christenen kunnen zich massaal bekeren en hun bezit delen uit naastenliefde, terwijl transhumanisten geloven in maakbaarheid en de komst van de godmens. Tussen deze twee polen raakt een groot deel van de mensheid verward in een wereld die oplost in dromen, beelden en hyperrealiteit. Uiteindelijk komt alles samen in het wereldbrein: een netwerk van een supercomputer waarin kennis, gevoelens en herinneringen van de mensheid worden verwerkt. De technologische singulariteit wordt voorgesteld als het punt waarop de illusie van tijd ophoudt en de hele geschiedenis samenvalt. Op dat nulpunt sterft de oude cyclus en wordt de Nieuwe Mens geboren.

Europa sterft als oude beschaving, maar juist door schuld, vergeving, bewustwording, politieke vereniging en nieuwe vormen van gemeenschap kan een ander Europa geboren worden. De centrale hoop is dat de ontbinding van Vissen niet eindigt in totalitarisme of chaos, maar in verzoening: een Europa dat zijn verleden onder ogen ziet, zijn tegenstellingen heelt en uit de droom van de eindtijd een nieuwe beschaving laat ontstaan.

Jeroen Visbeek, juni 2026